ഋത്വിക് ഘട്ടക്ക്... കാലത്തിന്റെ മുറിവുകളെ കാമറയാൽ ചികിത്സിച്ച വിപ്ലവകാരി

ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്രചരിത്രത്തിൽ പ്രതിരോധത്തെ ദൃശ്യഭാഷയായി പരിവർത്തിപ്പിച്ച അപൂർവപ്രതിഭയാണ് ഋത്വിക് കുമാർ ഘട്ടക്. സിനിമയെ കേവലം വിനോദത്തിന്റെയോ സൗന്ദര്യാനുഭവത്തിന്റെയോ പരിധിക്കുള്ളിൽ തളച്ചിട്ടിരുന്ന സ്ഥാപിതധാരണകളെ തന്റെ സൃഷ്ടികളിലൂടെ അദ്ദേഹം നിരന്തരം വിചാരണ ചെയ്തു. ഋത്വിക് ഘട്ടക്കിന്റെ നൂറാം ജന്മദിനവേളയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചലച്ചിത്രപ്രപഞ്ചത്തെ പുനർവായനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുമ്പോൾ, ആ ദൃശ്യങ്ങൾ ഇന്നും സമകാലിക ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ യാഥാർഥ്യങ്ങളോട് സജീവമായി സംവദിക്കുന്നതായി കാണാം. സത്യജിത് റായിയുടെ ചലച്ചിത്രങ്ങളിലെ മിതത്വവും അച്ചടക്കവുമുള്ള ദൃശ്യസമീപനത്തിനും മൃണാൾ സെന്നിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യബോധത്തിനും അപ്പുറം, ചരിത്രവും മിത്തുകളും രാഷ്ട്രീയവും മനുഷ്യവേദനയും ഇഴചേർന്ന ഒരു തീക്ഷ്ണ പ്രപഞ്ചമാണ് ഘട്ടക് ദൃശ്യവൽക്കരിച്ചത്.

സിനിമയിലേക്കെത്തുന്നതിനുമുന്പേ ഘട്ടക്കിന്റെ രാഷ്ട്രീയമനസ്സ് പാകപ്പെട്ടത് നാടകവേദിയിലായിരുന്നു. ഇന്ത്യൻ പീപ്പിൾസ് തിയറ്റർ അസോസിയേഷനുമായുള്ള (IPTA) പ്രവർത്തനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾക്ക് മൂർച്ച കൂട്ടി. ബംഗാൾ വിഭജനവും തുടർന്നുണ്ടായ മഹാക്ഷാമവും സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹികാഘാതങ്ങൾ നേരിൽ കണ്ട അദ്ദേഹം, നാടകത്തിലെ വിപ്ലവകരമായ ശൈലി ചലച്ചിത്രരചനയിലേക്ക് സന്നിവേശിപ്പിച്ചു. ബെർതോൾഡ്‌ ബ്രെഹ്റ്റിന്റെ നാടകസങ്കൽപ്പങ്ങൾ ഘട്ടക്കിന്റെ ചിന്തകളിൽ വലിയ സ്വാധീനമാണ് ചെലുത്തിയത്. കാണിയെ സിനിമയുടെ വൈകാരികതയിൽ തളച്ചിടുന്നതിനുപകരം, അവനെ ഒരു വിചാരണക്കാരനായി മാറ്റുന്ന അന്യവൽക്കരണ തന്ത്രങ്ങൾ ഘട്ടക് സിനിമയുടെ വ്യാകരണമാക്കി മാറ്റി. കാഴ്ചക്കാരൻ സിനിമയുമായി അമിതമായി താദാത്മ്യം പ്രാപിക്കാതിരിക്കാൻ ദൃശ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നാടകീയമായ വിച്ഛേദങ്ങൾ അദ്ദേഹം ബോധപൂർവം ഉപയോഗിച്ചു.

ഘട്ടക്കിന്റെ സർഗാത്മകതയുടെ ഔന്നത്യം ദൃശ്യമാകുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിഭജന ത്രയങ്ങളായ സിനിമകളിലാണ്. മേഘേ ധാക്ക താരാ, കോമൾ ഗാന്ധാർ, സുബർണരേഖ എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ അഭയാർഥിയാക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക തകർച്ചകളെ അദ്ദേഹം അനാവരണം ചെയ്തു. ഷോട്ടുകളുടെ വിന്യാസത്തിൽ ഘട്ടക് കൊണ്ടുവന്ന വിപ്ലവം ലോകസിനിമയെത്തന്നെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തിയതാണ്. വൈഡ് ആംഗിൾ ലെൻസുകൾ ഉപയോഗിച്ച് മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പകർത്തിയപ്പോൾ, ആ വിശാലതയിൽ വ്യക്തി അനുഭവിക്കുന്ന ഏകാന്തത കൂടുതൽ പ്രകടമായി. കഥാപാത്രങ്ങളുടെ മുഖത്തോടു ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന ക്ലോസപ്പുകൾക്കുപകരം, അവരെ ചുറ്റുമുള്ള പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ചരിത്രവും വ്യക്തിയും തമ്മിലുള്ള അസമമായ ബന്ധമാണ് ഘട്ടക് ദൃശ്യമാക്കിയത്.

‘മേഘേ ധാക്ക താരാ’യിലെ നീത, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും പേറി സ്വയം ഇല്ലാതാകുന്ന അഭയാർഥിജീവിതത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. സിനിമയുടെ ഒടുവിൽ "എനിക്ക് ജീവിക്കണം’ എന്ന് നീത മലനിരകളിലേക്ക് നോക്കി നിലവിളിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആഗ്രഹം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ചരിത്രത്താൽ വേട്ടയാടപ്പെട്ട ഒരു ജനതയുടെ അതിജീവനദാഹംകൂടിയാണ്. ഘട്ടക് സിനിമകളിൽ സംഗീതവും ശബ്ദവും ദൃശ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നവയല്ല, മറിച്ച് ദൃശ്യങ്ങളോട് സംവദിക്കുന്ന സമാന്തര രാഷ്ട്രീയഭാഷയാണ്. ശാസ്ത്രീയസംഗീതത്തിലെ രാഗങ്ങളെയും അവയുടെ സ്വരസ്ഥാനങ്ങളെയും മനുഷ്യാവസ്ഥകളുടെ പ്രതിഫലനമായി അദ്ദേഹം കണ്ടു. ‘കോമൾ ഗാന്ധാർ’ എന്ന പേരുതന്നെ സംഗീതത്തിലെ മൃദുവായ സ്വരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് വിഭജനത്തിന്റെ ആർദ്രതയെയും വേദനയെയും ഒരേപോലെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.

ഘട്ടക്കിന്റെ ദൃശ്യഭാഷയിൽ റെയിൽപ്പാളങ്ങൾ കേവലമൊരു വഴിയല്ല, മറിച്ച് അതീവ സുന്ദരവും എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം വേദനാജനകവുമായ ഒരു ദൃശ്യരൂപകമാണ്. ഭൂമിയെ രണ്ടായി മുറിച്ചുകൊണ്ട് അനന്തതയിലേക്ക് നീളുന്ന ഈ പാളങ്ങൾ വിഭജിക്കപ്പെട്ട ഹൃദയങ്ങളുടെയും ഒത്തുചേരാനാകാത്ത ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും പ്രതീകമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഫ്രെയിമുകളിൽ തിളങ്ങുന്നു. ‘കോമൾ ഗാന്ധാറി’ൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട പാളങ്ങൾ ശൂന്യതയുടെ അടയാളമാകുമ്പോൾ, ‘മേഘേ ധാക്ക താരാ’യിൽ നീതയുടെ തകർന്ന ജീവിതത്തിന് പശ്ചാത്തലമായി മുഴങ്ങുന്ന തീവണ്ടിയുടെ ഇരമ്പൽ കാലത്തിന്റെ നിഷ്ഠുരതയായി മാറുന്നു. വേരുകൾ അറുത്തുമാറ്റപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ ആന്തരികസംഘർഷങ്ങൾ ആ പാളങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം അതിമനോഹരമായി അടയാളപ്പെടുത്തി.

​ഇന്ത്യൻ സമാന്തര സിനിമയെ ലോകഭൂപടത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിൽ ഘട്ടക്കിന്റെ പങ്ക് അതുല്യമാണ്. പുണെ ഫിലിം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിലെ അധ്യാപകനായിരുന്ന ഘട്ടക്, സിനിമ ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് തന്റെ ശിഷ്യരിലേക്ക് പകരാൻ ശ്രമിച്ചു. മണി കൗൾ, കുമാർ സാഹ്നി എന്നീ ശിഷ്യർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃശ്യബോധത്തെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയപ്പോൾ, മലയാളിയായ ജോൺ എബ്രഹാം സിനിമയെ അധികാരത്തോടുള്ള കലഹമാക്കി മാറ്റി ഘട്ടക്കിന്റെ പൈതൃകം കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു.

ഋത്വിക് ഘട്ടക് ഒരു ചലച്ചിത്രകാരൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല; കാലത്തിന്റെ മുറിവുകളെ കാമറകൊണ്ട് ചികിത്സിച്ച വിപ്ലവകാരിയായിരുന്നു. ജന്മശതാബ്ദി ആഘോഷിക്കുന്ന ഈ വേളയിൽ ഘട്ടക്കിന്റെ സിനിമകൾ കേവലം ചരിത്രരേഖകളല്ല, മറിച്ച് സമകാലികതയെ വിചാരണ ചെയ്യുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ദൃശ്യായുധങ്ങളാണ്. വിഭജനം എന്നത് ഭൂപടത്തിൽ വരയ്ക്കുന്ന വെറുമൊരു രേഖയല്ലെന്നും അത് മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്ന ഉണങ്ങാത്ത മുറിവാണെന്നും അദ്ദേഹം നമ്മെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സാധാരണക്കാരന്റെ സ്വപ്നങ്ങൾക്കുമേൽ വികസനത്തിന്റെ കരിനിഴൽ വീഴുമ്പോൾ, ഘട്ടക്കിന്റെ ഓരോ ഫ്രെയിമും അസ്വസ്ഥമായ ഒരു ജാഗ്രതയായി നമുക്കിടയിൽ ശേഷിക്കുന്നു. സിനിമ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനമാണെന്നും അത് അധികാരത്തിനുനേരെ പിടിച്ച കണ്ണാടിയാണെന്നും വിശ്വസിച്ച ആ മഹാപ്രതിഭയുടെ പൈതൃകം ഇന്നും ഇന്ത്യൻ സിനിമയിലെ സ്വതന്ത്ര പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് കരുത്തുപകരുന്നു. കാലം മാറിയാലും, വേരറ്റവരുടെ ആന്തരികവേദനകളെയും വിപ്ലവങ്ങളെയും അടയാളപ്പെടുത്തുന്ന ദൃശ്യഭാഷയായി ഘട്ടക്കിന്റെ ചലച്ചിത്രങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ അനശ്വരമായി തുടരും.