13 May Thursday

കോവാക്സിനുള്ള ബൗദ്ധിക 
സ്വത്തവകാശം ആർക്കാണ് - ആർ രാംകുമാർ എഴുതുന്നു

ആർ രാംകുമാർUpdated: Wednesday Apr 28, 2021

ഭാരത് ബയോടെകിന്റെ ഒരു പത്രക്കുറിപ്പിൽ അവർ കോവാക്സിന്റെ വിൽപ്പന വില ഔദ്യോഗികമായി പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടല്ലോ. ഓരോ ഡോസിനും സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്ക് 600 രൂപയും സ്വകാര്യ ആശുപത്രികൾക്ക് 1200 രൂപയും നൽകേണ്ടിവരും. കോവിഷീൽഡിനായി സെറം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യ പ്രഖ്യാപിച്ച നിരക്കിനേക്കാൾ വളരെ ഉയർന്ന ഈ വിലകൾ പല കാരണങ്ങളാൽ നിരീക്ഷകരെ ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

കോവിഷീൽഡിന്റെ ഉയർന്ന വിലയ്ക്ക് കാരണമായി അസ്ട്രാസെനെക്കയിലേക്കുള്ള റോയൽറ്റി പേയ്‌മെന്റുകൾ ഉദ്ധരിക്കുന്ന സെറം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിൽ നിന്ന് നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, കോവാക്സിന് ഭാരത് ബയോടെക് യാതൊരു റോയൽറ്റിയും ആർക്കും നൽകേണ്ടതില്ല. കോവാക്സിൻ വലിയ അളവിൽ ഇന്ത്യയിലെ പൊതുഗവേഷണത്തിന്റെ ഫലമാണ്. പൂനെയിലെ നാഷണൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് വൈറോളജിയിൽ (എൻ‌ഐ‌വി) വെച്ച് ഒറ്റപ്പെടുത്തിയ (isolate) SARS-CoV-2 എന്ന സ്‌ട്രെയിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ് കോവാക്സിൻ. ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഫോർ മെഡിക്കൽ റിസർച്ചിന്റെ (ഐസിഎംആർ) കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനമാണ് എൻഐവി. എന്നാൽ വാക്‌സിന്റെ വികസനത്തിനും നിർമ്മാണത്തിനുമായി ഐസി‌എം‌ആർ ഭാരത് ബയോടെക്കുമായി ഒരു കരാറിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 2020 മെയ് 10 ന് ഐസി‌എം‌ആറിൽ നിന്നുള്ള ഒരു പ്രസ്താവന താഴെ പറയുന്ന വാക്കുകളിൽ ഈ സഹകരണത്തെ വിശദീകരിച്ചു:

"ഞങ്ങൾ രണ്ട് പങ്കാളികൾ ഒത്തുചേർന്ന് വാക്സിൻ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. വാക്സിൻ വികസനത്തിനായി ഐ‌സി‌എം‌ആർ-എൻ‌ഐ‌വി ബി‌ബി‌എല്ലിന് [ഭാരത് ബയോടെക്] നിരന്തരമായ പിന്തുണ നൽകും. വാക്‌സിൻ വികസനം, തുടർന്നുള്ള മൃഗപഠനം, കാൻഡിഡേറ്റ് വാക്‌സിൻ ക്ലിനിക്കൽ വിലയിരുത്തൽ എന്നിവ ത്വരിതപ്പെടുത്തുന്നതിന് ഐസി‌എം‌ആറും ബി‌ബി‌എല്ലും അതിവേഗ അനുമതി തേടും. ഇത് ഇന്ത്യയ്ക്ക് പൂർണമായും തദ്ദേശീയമായിരിക്കും.”

വാക്‌സിനുകളുടെ ക്ലിനിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താൻ 12 സ്ഥാപനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുത്തതായും ഐസിഎംആർ അറിയിച്ചു.

ഐസി‌എം‌ആറും ഭാരത് ബയോടെക്കും തമ്മിലുള്ള സഹകരണത്തെക്കുറിച്ച് പൊതു ഡൊമെയ്‌നിൽ‌ ലഭ്യമായ വിശദാംശങ്ങൾ‌ ഇത്ര മാത്രമാണ്. ഈ വിവരങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് ഐ‌സി‌എം‌ആറും ഭാരത് ബയോടെക്കും തമ്മിലുള്ള അടുത്ത ഗവേഷണ സഹകരണത്തിന്റെ ഫലമാണ് കോവാക്സിൻ എന്നതാണ്. എന്നാൽ അടിസ്ഥാന ഗവേഷണത്തിലെ പൊതുനിക്ഷേപത്തിന്റെ വ്യാപ്തി, SARS-CoV-2 സ്‌ട്രെയിനിനെ ഒറ്റപ്പെടുത്തൽ, മറ്റ് അനുബന്ധ ഗവേഷണ ഇടപെടലുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് കൂടുതലായി ഒന്നും അറിയില്ല. അതിനാൽ വാക്സിൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നതിനും വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും നിർമ്മിക്കുന്നതിനുമായി ചെലവഴിച്ച മൊത്തം തുകയിൽ പൊതുനിക്ഷേപത്തിന്റെ വിഹിതം എത്ര എന്ന് കണക്കാക്കാൻ ആർക്കും ഇപ്പോൾ കഴിയില്ല.


 

മറ്റ് ചില സൂചകങ്ങളും വാക്സിൻ വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഐസി‌എം‌ആറിന്റെ പങ്കാളിത്തവും നിയന്ത്രണവും ഗണ്യമായിരുന്നെന്ന് നമ്മോട് പറയുന്നു. ഒന്ന്, 2020 ജൂലൈ 3 ന് കോവാക്‌സിന്റെ ക്ലിനിക്കൽ ട്രയലുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഐസിഎംആറിന്റെ ഡയറക്ടർ ജനറൽ ബലറാം ഭാർഗവ എഴുതിയ ഒരു കത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം പല പത്രങ്ങളിലും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിരുന്നു. കത്തിൽ അദ്ദേഹം ഇങ്ങിനെ പറഞ്ഞു:

"എല്ലാ ക്ലിനിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം 2020 ഓഗസ്റ്റ് 15 നകം ഏറ്റവും പുതിയ പൊതുജനാരോഗ്യ ഉപയോഗത്തിനുള്ള വാക്സിൻ ഞങ്ങൾ പുറത്തിറക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. ബി‌ബി‌എൽ (ഭാരത് ബയോടെക് ഇന്റർനാഷണൽ ലിമിറ്റഡ്) ലക്ഷ്യം നേടുന്നതിനായി വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അന്തിമ ഫലം ഈ പദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുള്ള എല്ലാ ക്ലിനിക്കൽ ട്രയൽ സൈറ്റുകളുടെയും സഹകരണത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും... ദയവായി ശ്രദ്ധിക്കുക, ഈ നിർദ്ദേശം പാലിക്കാത്തത് ഞങ്ങൾ വളരെ ഗൗരവമായി കാണും. അതിനാൽ, പദ്ധതിയെ ഏറ്റവും മുൻ‌ഗണനയോടെ പരിഗണിക്കാനും തന്നിരിക്കുന്ന സമയപരിധികൾ ഒരു വീഴ്ചയും കൂടാതെ പാലിക്കാനും നിങ്ങളോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.”

അടിസ്ഥാന ക്ലിനിക്കൽ പരിശോധനകൾ പോലും പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ 2020 ഓഗസ്റ്റ് 15 ന് കോവാക്സിൻ തിടുക്കത്തിൽ പുറത്തിറക്കാൻ ഇന്ത്യൻ സർക്കാരിന് താൽപ്പര്യമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഈ കത്തിലൂടെ വ്യക്തമാണ്. ഒരു നിശ്ചിത തീയതിക്ക് മുമ്പായി ചുമതലകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ ഭാരത് ബയോടെക് ഉൾപ്പെടെയുള്ള പങ്കാളിത്ത സ്ഥാപനങ്ങളിൽ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തുകയായിരുന്നു ഐസിഎംആർ. ഏത് അധികാരത്തിലാണ് ഐസി‌എം‌ആർ ഡയറക്ടർ ജനറൽ അത്തരമൊരു കത്ത് എഴുതിയത്? അങ്ങിനെ നോക്കുമ്പോൾ, വാക്സിൻ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളിൽ ഐസി‌എം‌ആറിന് ചില അധികാരങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നിരിക്കണം. ആ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ കൃത്യമായ സ്വഭാവം എന്തായിരുന്നു? നിർഭാഗ്യവശാൽ, നമുക്കറിയില്ല.

രണ്ടാമതായി, 2021 ഏപ്രിൽ 17 ന് പൂനെയിലെ ഹാഫ്കൈൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഉൾപ്പെടെ മൂന്ന് പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കോവാക്സിൻ ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് അനുമതി നൽകിയിരുന്നു. ഈ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഭാരത് ബയോടെകിന്റെ കോവാക്സിൻ നിർമ്മിക്കാൻ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ഏത് അധികാരത്തിലാണ് ലൈസൻസ് നൽകിയത്? ഇത് സർക്കാരിൽ നിന്നുള്ള ലളിതമായ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റീവ് അംഗീകാരമാണോ അതോ ബന്ധപ്പെട്ട വാക്സിനിലെ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങളുടെ ഉടമയിൽ നിന്നുള്ള അനുമതി കത്താണോ? തീർച്ചയായും, അത്തരമൊരു അനുമതി നൽകാൻ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന് ചില അധികാരമുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് വരുന്നു. പ്രത്യേകിച്ചും നിർബന്ധിത ലൈസൻസിംഗിന്റെ ഒരു വ്യവസ്ഥയും നടപ്പാക്കാതിരുന്നപ്പോൾ. എന്തായിരുന്നു ആ അധികാരം? നിർഭാഗ്യവശാൽ, നമുക്കറിയില്ല.


 

ചുരുക്കത്തിൽ, ഭാരത് ബയോടെകുമായുള്ള ഐ‌സി‌എം‌ആറിന്റെ ബന്ധത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള കരാറുകളിൽ ഒരു സുതാര്യതകളുമില്ല. കോവാക്‌സിനുള്ള ബൗദ്ധിക സ്വത്താകാശം ആരുടേതാണെന്ന് പൊതുസഞ്ചയത്തിൽ വിവരങ്ങളൊന്നുമില്ല. കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ അവർ സ്പോൺസർ ചെയ്ത ഗവേഷണ പ്രോജക്റ്റുകൾക്കോ സ്കീമുകൾക്കോ ധനസഹായം നൽകുന്നതിനുള്ള ജനറൽ ഫിനാൻഷ്യൽ റൂൾസ് 2017 (ജിഎഫ്ആർ) വ്യവസ്ഥകൾ നമുക്ക് പരിശോധിക്കാം. അതിൽ പറയുന്നത് സർക്കാർ സഹായം നൽകുന്ന ഗവേഷണ പദ്ധതികൾ‌ പൂർ‌ത്തിയാകുമ്പോൾ‌ “… അത്തരം ഫണ്ടുകളിൽ‌ നിന്നും സൃഷ്ടിച്ചതോ സ്വായത്തമാക്കിയതോ ആയ ഭൗതികവും ബൗദ്ധികവുമായ ആസ്തികളുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം സ്പോൺ‌സറിൽ‌ നിക്ഷിപ്തമാകുമെന്ന് ഒരു നിബന്ധന വരുത്തണം". അപ്പോൾ ഐസി‌എം‌ആറും ഭാരത് ബയോടെക്കും തമ്മിലുള്ള കരാറിലെ വ്യവസ്ഥ ഇവിടെ എന്തായിരുന്നു? നിർഭാഗ്യവശാൽ, നമുക്കറിയില്ല.

വാക്സിൻ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഗവേഷണത്തിൽ പൊതുപണം ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ എന്ന് തീരുമാനിക്കാൻ നമുക്ക് ഒരു പരോക്ഷ രീതി അവലംബിക്കാം. കോവാക്‌സിനെ പറ്റി പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഗവേഷണ പ്രബന്ധങ്ങളിൽ സാമ്പത്തിക സഹായ പ്രഖ്യാപനങ്ങൾ ഉണ്ടോ എന്ന് നമുക്ക് അവലോകനം ചെയ്യാം. കോവാക്സിൻ സംബന്ധിച്ച് ആറ് അന്താരാഷ്ട്ര പിയർ റിവ്യൂ ചെയ്ത ജേണൽ പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ ഇതുവരെ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെന്ന് ഭാരത് ബയോടെക് പറയുന്നു. ഈ ആറ് പ്രബന്ധങ്ങൾ അവലോകനം ചെയ്യുമ്പോൾ, ആറിൽ നാലിലും കേന്ദ്ര ആരോഗ്യ കുടുംബക്ഷേമ മന്ത്രാലയത്തിൽ നിന്നോ എൻ‌ഐ‌വി, പൂനെയിൽ നിന്നോ ഐസി‌എം‌ആറിൽ നിന്നോ ധനസഹായം വന്നിട്ടുണ്ട് എന്ന് വ്യക്തമായി അവർ തന്നെ അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ ആറ് പേപ്പറുകളും ഭാരത് ബയോടെക്, ഐ‌സി‌എം‌ആർ, എൻ‌ഐ‌വി എന്നിവയിലെ ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർ ചേർന്ന് ഒരുമിച്ചതാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ആറ് പ്രബന്ധങ്ങളിൽ അഞ്ചിലും ഐസിഎംആർ ഡയറക്ടർ ജനറൽ ബലറാം ഭാർഗവ സ്വയം ഒരു സഹ-രചയിതാവായിരുന്നു.

എന്നാൽ ഈ ആറ് പേപ്പറുകളും സാമ്പത്തിക സഹായങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന തുകകളെക്കുറിച്ച് ഒരു വിവരവും നൽകിയിട്ടില്ല. എന്നിരുന്നാലും, വാക്സിൻ വിജയകരമായി വികസിപ്പിക്കുന്നതിന് കാരണമായ ഗവേഷണത്തിനായി പൊതുജനങ്ങളുടെ പണം ചെലവഴിച്ചു എന്നതിന് വ്യക്തമായ തെളിവുകൾ ഈ പ്രബന്ധങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ട്.

ഐ‌സി‌എം‌ആറും ഭാരത് ബയോടെക്കും തമ്മിലുള്ള കരാറിൽ‌ നികുതിദായകരുടെ പണം ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ‌, ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ രേഖകളും ഇന്ത്യാ ഗവൺ‌മെന്റ് അടിയന്തിരമായി പ്രസിദ്ധീകരിക്കണം. കോവാക്‌സിനുള്ള ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം അവകാശം ഇന്ത്യൻ സർക്കാരിനോ ഐസി‌എം‌ആറിനോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മറ്റൊരു ചോദ്യം കൂടി ഉയർന്നു വരും.  ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം പൊതു ഉടമസ്ഥതയിലാണെങ്കിലും, ഒരു കമ്പനിക്ക് മാത്രമായി - അതായത്, ഭാരത് ബയോടെക്  - നിർമ്മാണത്തിനായുള്ള പ്രത്യേക (എക്‌സ്‌ക്ലൂസീവ് ) ലൈസൻസ് നൽകിയത് എന്തു കൊണ്ട്? ഒന്നിലധികം നിർമ്മാതാക്കൾക്ക് വാക്സിൻ നിർമ്മിക്കാൻ എക്‌സ്‌ക്ലൂസീവ് അല്ലാത്ത ലൈസൻസുകൾ നൽകാത്തത് എന്തുകൊണ്ട്? അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ 100 ദശലക്ഷം ഡോസ് കോവാക്സിൻ വിതരണം ചെയ്യുന്നതിനായി ഭാരത് ബയോടെക് ഒക്കുജെൻ പോലുള്ള അമേരിക്കൻ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സ്വന്തം കരാറുകളിൽ ഒപ്പുവെച്ചിട്ടുണ്ട് എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങളിൽ ഒരു പങ്കുണ്ടെങ്കിൽ‌, അത്തരം ക്രമീകരണങ്ങളിൽ‌ നിന്നും ഭാരത് ബയോട്ടെക്കിന്റെ ലാഭത്തിന്റെ ഒരു പങ്ക് ഐ‌സി‌എം‌ആറിന് ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? നിർഭാഗ്യവശാൽ, നമുക്കറിയില്ല.

ഓക്‌സ്‌ഫോർഡ്-അസ്ട്രാസെനെക്ക വാക്‌സിൻ ഒരു പൊതു വാക്‌സിൻ എന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സ്വകാര്യ വാക്‌സിനായി മാറിപ്പോയ അനുഭവത്തെയാണ് കോവാക്സിൻ അനുഭവം നമ്മെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നത്. ഓക്സ്ഫോർഡ്-അസ്ട്രാസെനെക്ക വാക്‌സിനുള്ള ഫണ്ടിന്റെ 97 ശതമാനവും യുണൈറ്റഡ് കിംഗ്ഡത്തിലെ സർക്കാർ വകുപ്പുകൾ, യുണൈറ്റഡ് കിംഗ്ഡത്തിലെയും അമേരിക്കയിലെയും ശാസ്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ, യൂറോപ്യൻ കമ്മീഷൻ, വിവിധ ചാരിറ്റികൾ എന്നിവ പോലുള്ള പൊതു സ്രോതസ്സുകളിൽ നിന്നാണെന്ന് റിപ്പോർട്ടുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നിട്ടും, വാക്‌സിനുള്ള ഓപ്പൺ ലൈസൻസിനായുള്ള പ്രതിജ്ഞയിൽ നിന്ന് ഓക്‌സ്‌ഫോർഡ് സർവകലാശാല പിന്നീട്  പിന്മാറി. അസ്ട്രാസെനെക്കയുമായി ഒരു പ്രത്യേക (എക്‌സ്‌ക്ലൂസീവ്) ലൈസൻസ് കരാറിൽ ഒപ്പുവച്ചു. ബിൽ ഗേറ്റ്സ് ആയിരുന്നു ഓക്സ്ഫോർഡ് സർവകലാശാലയുടെ ഈ ചുവടുമാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലെ ഒരു പ്രധാന സൂത്രധാരൻ എന്നത് ഇന്ന് പരസ്യമായ രഹസ്യമാണ്. എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്നതുപോലെ, ഇതേ വാക്സിൻ ഇന്ത്യയിൽ കോവിഷീൽഡ് എന്ന പേരിൽ വിതരണം ചെയ്യുന്നതിനായി അസ്ട്രാസെനെക്ക സെറം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടുമായി മറ്റൊരു പ്രത്യേക (എക്‌സ്‌ക്ലൂസീവ്) കരാറിൽ ഒപ്പുവെച്ചു. അങ്ങനെ, ഓക്സ്ഫോർഡ്-അസ്ട്രാസെനെക്ക വാക്സിൻ പൊതുനിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് സ്വകാര്യ ലാഭമുണ്ടാക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണമായി ലോകമെമ്പാടും മാറി. ഇതേ വിധി കോവാക്സിന് വരാൻ ഇന്ത്യ അനുവദിക്കരുത്.

കേന്ദ്ര സർക്കാർ കോവാക്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ കരാറുകളുടെയും ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങളുടെയും രേഖകൾ സുതാര്യമായി ഉടനടി തന്നെ പ്രസിദ്ധീകരിക്കണം. ഇക്കാര്യത്തിൽ ഐസിഎംആറും ആരോഗ്യ കുടുംബക്ഷേമ മന്ത്രാലയവും മുൻകൈയെടുക്കണം. കോവാക്സിനിൽ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം ഐസി‌എം‌ആറിനോ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിനോ ഉണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ, ഈ മഹാമാരിക്കിടയിൽ പൊതുജനക്ഷേമത്തിനായി ഈ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് പ്രയോജനപ്പെടുത്തിയതെന്ന് അറിയാൻ ഇന്ത്യൻ പൊതുജനങ്ങൾക്ക് അവകാശമുണ്ട്.

(ലേഖകൻ കേരള സംസ്ഥാന ആസൂത്രണ ബോർഡ് അംഗവും ടാറ്റ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സോഷ്യൽ 
സയൻസസ് മുംബൈയിലെ പ്രൊഫസറുമാണ്)


ദേശാഭിമാനി വാർത്തകൾ ഇപ്പോള്‍ വാട്സാപ്പിലും ടെലഗ്രാമിലും ലഭ്യമാണ്‌.

വാട്സാപ്പ് ചാനൽ സബ്സ്ക്രൈബ് ചെയ്യുന്നതിന് ക്ലിക് ചെയ്യു..
ടെലഗ്രാം ചാനൽ സബ്സ്ക്രൈബ് ചെയ്യുന്നതിന് ക്ലിക് ചെയ്യു..



മറ്റു വാർത്തകൾ

----
പ്രധാന വാർത്തകൾ
-----
-----
 Top